Ný greining sýnir ógnvekjandi framtíð fyrir íslenska laxastofna

Ný líkanagreining Arev á Selá og Hofsá í Vopnafirði sýnir hversu alvarleg þróunin getur orðið ef haldið verður áfram á sömu braut í opnu sjókvíaeldi með frjóum fiski hér á landi. Greiningin byggir á IBSEM líkaninu, einstaklingsmiðuðu erfðalíkani fyrir Atlantshafslax sem fylgir eftir einstaklingum í stofni, lífsferli þeirra og erfðasamsetningu yfir langan tíma. Arev hefur aðlagað líkanið að íslenskum aðstæðum,  annars með hliðsjón af stofnstærðarmati, flatarmáli uppeldissvæða, hitastigi, lífslíkum eldislaxa í villtri náttúru og líkum á því að strokulaxar leiti upp í ár. Þá var notast við hámarksframleiðslu á Austfjörðum skv. núgilandi áhættumat um erfðablöndun

Niðurstöðurnar eru hrollvekjandi. Meðfylgjandi myndir sýna að á 40 árum geta villtir laxastofnar í Selá og Hofsá í Vopnafirði orðið 25–30% blandaðir eldislaxi, verði áætlanir um sjókvíaeldi á laxi við Ísland óbreyttar. Þetta gerist þrátt fyrir að þessar ár séu fjær sjókvíaeldi en fjölmargar aðrar ár landsins. Til lengri tíma verður myndin enn alvarlegri. Miðað við forsendur greiningarinnar getur hlutfall blendinga í Hofsá orðið um 60–65% af stofninum á 100 ára tímabili, og í Selá sýnir líkanið einnig verulega uppsöfnun erfða eldislaxa á sama tímabili.

Samkvæmt líkaninu stöðvast áhrifin ekki sjálfkrafa þótt opnu sjókvíaeldi verði síðar hætt. Þegar erfðaefni eldislaxa hefur blandast inn í villtan stofn er ekki hægt að taka það einfaldlega til baka. Eldisgen geta orðið varanlegur hluti af erfðamengi villtu laxana.

Hafrannsóknastofnun hefur sjálf bent á að erfðablöndun við eldislax getur breytt erfðasamsetningu villtra stofna, haft áhrif á lífsögulega eiginleika og leitt til hnignunar stofna. Í rannsókn Hafrannsóknastofnunar sem birt var árið 2023 greindust fyrstu kynslóðar blendingar í 17 ám og eldri erfðablöndun í 26 ám. Þetta gerðist þrátt fyrir að framleiðsla á eldislaxi hafi þá verið mun minni en sú framleiðsla sem nú er til umræðu.

Landssamband veiðifélaga gerði verulegar athugasemdir við drög að nýju áhættumati erfðablöndunar á vettvangi samráðsnefndar um fiskeldi síðastliðinn vetur. Í séráliti LV var sérstaklega varað við því að áhættumatið fjalli fyrst og fremst um ágengi eldislaxa, en taki ekki nægilega skýrt á langtímaáhrifum og uppsöfnun erfða eldislaxa í villtum stofnum. Þar var einnig gagnrýnt að 4% viðmið um ágengi eldislaxa væri í drögunum metið sem þriggja ára meðaltal í stað árlegs hámarks. Að mati LV felur það í sér tilslökun á varúð. Sérálit LV má lesa hér.

Landssamband veiðifélaga telur að þessi greining taki af allan vafa um nauðsyn þess að beita raunverulegri varúðarnálgun við setningu nýrra laga um lagareldi. Vernd villtra laxastofna verður að vera lykilforsenda laga um lagareldi, ekki skrautfjöður. Áhættumat erfðablöndunar þarf að vera bindandi, gagnsætt og byggt á varúð. Ábyrgðin á stroki, vöktun, viðbrögðum og tjóni má ekki lenda á veiðifélögum, landeigendum og þeim byggðum sem treysta á heilbrigða villta laxastofna.

Íslenska laxinum má ekki fórna fyrir sjókvíaeldi. Hann er lifandi erfðaauðlind, mótuð af íslenskum ám, veðurfari og náttúru í þúsundir ára. Hann er hluti af líffræðilegum og erfðafræðilegum fjölbreytileika landsins.

Arev hefur lýst sig reiðubúið til að vinna sambærilegar IBSEM-líkanagreiningar fyrir aðrar veiðiár á Íslandi. Áhugasamir geta haft samband við Landssamband veiðifélaga, angling@angling.is, eða Arev, arev@arev.is, fyrir frekari upplýsingar.